به گزارش پایگاه خبری فجر شمال، به نقل از ایکنا مازندران، حمیدرضا گل محمدی تواندشتی در یادداشتی به مناسبت فرارسیدن شب یلدا آورده است:

چله‌شو در مازندران  مطالعه‌ای بر میراث فرهنگی و تغییرات معاصرشب یلدا در ایران باستان به‌عنوان بلندترین شب سال و نمادی از پیروزی نور بر تاریکی گرامی داشته می‌شد. این جشن باستانی، در مناطق مختلف ایران با آداب و رسوم محلی برگزار می‌شود. در استان مازندران،  این شب با نام «چله‌شو» شب چله شناخته می‌شود و آیین‌ها و رسوم بومی خاص خود را دارد.

مطالعه بر این آیین‌ها، می‌تواند پنجره‌ای به‌سوی فهم بهتر هویت فرهنگی، تغییرات اجتماعی و معنای جمعی در این منطقه باز کند.

پیشینه و ماهیت جشن یلدا

حدوداً از 500 سال پیش از میلاد، جشن یلدا در تقویم ایرانی رسمیت یافته‌ است؛ معاصران نیز این شب را «میلاد اکبر» یا «میلاد خورشید» می‌نامیدند. 

در آخرین شبِ فصل پاییز و نخستین شبِ فصل زمستان، مردم مازندران همانند دیگر هموطنان خود، این شب را به‌عنوان بلندترین شب سال، یعنی شب یلدا جشن می‌گیرند.

واژه «یلدا» ریشه سریانی دارد و به معنای «زایش» یا «میلاد» است؛ جشن یلدا نماد تولد دوباره خورشید تلقی می‌شد. در زبان فارسی نیز این واژه به‌معنی «بلند» آمده است.

واژه «دی» با واژه پهلوی «دَد» و از ریشه «دا» به‌معنی آفریدن، میلاد و تولد هم‌ریشه است و نوعی پیوستگی معنایی میان این واژه‌ها دیده می‌شود.

براساس باورهای محلی، در شب چله بزرگ یا «یلداشو» که از جشن‌های مهم زمستانی مازندران است، مردم ساعاتی پس از غروب آفتاب به دیدار آشنایان خود می‌روند. این نشست‌ها معمولاً به‌صورت سنتی، در کنار کرسی و همراه با شب‌چره برگزار می‌شود.

در این گردهمایی‌ها بزرگ‌ترها خاطراتی از گذشته و شب‌های چله برای دیگران بازگو می‌کنند و رسم بر این است که یکی از حاضران برای دیگران تفأل دیوان حافظ بگیرد.

خوردن شیرینی، زولبیا و بامیه، تنقلات، و میوه‌هایی چون هندوانه، ازگیل، انگور و سیب، و نیز بیدار ماندن تا پاسی از شب همراه با شادمانی از جمله آداب این شب است.

یکی از رایج‌ترین شیرینی‌های خانگی که در شب یلدا در مازندران برای شگون تهیه می‌شود، «بِشتِزیک» است که آن را با کنجد، روغن، مغز گردو و شکر می‌پزند و معمولاً با چای گرم می‌خورند.



شیرینی‌ خانگی بِشتِزیک

برخی معتقدند خوردن میوه‌های سرد در شب یلدا باعث می‌شود سرمای چله بر آن‌ها گرم و خوش بگذرد. همچنین روز پس از شب یلدا، یعنی نخستین روز دی‌ماه و آغاز فصل زمستان، «خُرَّم‌روز» یا «خُرام‌روز» نامیده می‌شود.

در مازندران، شب یلدا «چله‌‌شو» نامیده می‌شود؛ یعنی شب آغاز «چله»، که در تقویم بومی ـ ایرانی، بخش زمستان را به دو چله تقسیم می‌کردند: چله بزرگ (ابتدای زمستان) و چله کوچک.

بنابراین، چله‌‌شو هم ادامه همان جشن باستانی یلداست، با ته‌مایه‌های نجومی (تغییر فصل، انقلاب زمستانی) و نمادشناختی (نور، تولد خورشید، امید به بازگشت گرما و روشنایی).

آیین‌ها و عناصر فرهنگی چله شو در مازندران

کرسی و جمع خانوادگی

«کرسی» یکی از شاخص‌ترین عناصر مراسم چله‌شو در مازندران است؛ میز کوتاه با بخاری زیر آن، پوشیده با لحاف و یا پتو، که اعضای خانواده یا مهمانان دور آن می‌نشینند. کرسی نمادی از گرما، آرامش، دور هم جمع شدن و روابط خانوادگی است. 
 
گردهمایی پای کرسی فرصتی برای نقل قصه‌ها، خواندن شعر یا حماسه (به‌طور نمونه آثار حماسی مانند شاهنامه) و پاسداشت فرهنگ شفاهی محلی است.



سفره و خوراک ویژه

سفره چله‌شو معمولاً با میوه (مانند انار و هندوانه)، آجیل، تنقلات، شیرینی و خوراکی‌هایی که هم نماد سنت‌اند و هم نشانه فراوانی و امید به خوشبختی و سلامتی آرایش می‌شود.

در برخی روایت‌ها، غذاهای محلی نیز برای شام شب یلدا درنظر گرفته می‌شوند؛ به‌طور نمونه سبزی‌پلو با مرغ یا ماهی، فسنجان، یا خوراک‌هایی که مختص مناطق شمالی باشند.

قصه‌گویی، شعر و تفأل

شب‌نشینی و روایت داستان (قصه‌های محلی، حماسه، افسانه) یا خواندن شعر از جمله شاهنامه بخشی از هویت فرهنگی است که در این شب زنده می‌شود. 
 
همچنین برخی آیین مانند تفأل به دیوان حافظ شیرازی یا سنت «طالبا خوانی» (متن محلی، دعا یا شعر) نیز در شب چله رواج دارند.

کارکرد اجتماعی، فرهنگی و معناشناختی

چله‌شو فرصتی است برای تقویت پیوند خانوادگی و میان‌نسلی، بزرگ‌ترها خاطرات، قصه‌ها و سنت‌ها را بازگو می‌کنند و جوان‌ترها با ریشه‌های فرهنگی‌شان ارتباط برقرار می‌کنند.
 
این آیین نمادی از همبستگی اجتماعی و اشتراک فرهنگی است. در زمانی که طبیعت سرد و تاریکی فضا غالب است، جمع شدن دور کرسی، نشانه مقاومت فرهنگی در برابر انزوا و انقطاع است.
 
همچنین از لحاظ معناشناختی، چله‌شو بازنمای پیوند انسان با طبیعت و زمان است، چرخه سال، تغییر فصل، امید به بازگشت نور و زندگی.

تغییرات و چالش‌های معاصر

با تغییر سبک زندگی، گاهی «کرسی» به فراموشی سپرده می‌شود و برخی خانواده‌ها آیین را ساده‌تر یا با شکل مدرن‌تر برگزار می‌کنند؛ سفره‌ها ممکن است متفاوت شوند و برخی رسوم (قصه‌گویی سنتی، آواز محلی) کاهش یابند. 
 
به رغم این تغییرات، هسته اصلی یعنی گردهمایی خانوادگی، صرف خوردنی و میوه، و شب‌نشینی همچنان باقی مانده‌ است؛ این موضوع نشان‌دهنده توانایی این رسم برای انعطاف و تطبیق با شرایط زمانی است.
 
چله‌شو امروز نه فقط یک یادگاری از گذشته، بلکه بخشی از هویت معاصر مازنی‌ها شده است، احیاگر تعلق به زادبوم، خاطره و تاریخ.
 
چله‌شو در مازندران، نمادی زنده از پیوند میان طبیعت، زمان و جامعه است؛ ترکیبی از کهن‌ترین باورها درباره زایش دوباره خورشید، آداب جمعی، و سنت‌های شفاهی. بررسی این آیین نشان می‌دهد که چگونه فرهنگ محلی می‌تواند در برابر گذر زمان مقاومت کند، اما هم‌زمان انعطاف‌پذیر باشد و با تغییرات زندگی روزمره تطبیق یابد.
 
با این نگاه، چله‌شو تنها یک جشن زمستانی نیست؛ بلکه بخشی از میراث فرهنگی زنده است که در آن گذشته و حال به هم می‌پیوندند، و داستان هویت منطقه، خانواده و انسان را به یاد می‌آورد.

منبع: سویه‌های نمایشی در آیین‌ها و بازی‌های محلی مازندران (ص181-180) 

                                  پایان پیام